“Horion Bosna” je rubrika koju na NKP kalesijski.com objavljujemo utorkom i petkom.
Ekipa Horiona je ovoga puta pisala o školstvu bh. muslimana u vrijeme uprave Osmanskog carstva.
Muslimansko školstvo u periodu osmanske vlasti bilo je uglavnom vjerskog karaktera. Početno vjersko obrazovanje dobivalo se u mektebima koji su, po brojnosti, bili na prvom mjestu. Srednješkolsko obrazovanje dobivalo se u medresama, od kojih je najpoznatija Gazi Husrev – begova medresa. Mektebe i medrese, na bosanskohercegovačkim prostorima susrećemo poslije pada srednjevjekovne bosanske države pod osmansku vlast. Tek u 19. stoljeću osmanska vlast počinje otvarati škole svjetovnog karatkera, ruždije, koje su bile u rangu nižih srednjih škola. Pored ovih škola u drugoj polovini 19. vijeka u Bosanskom vilajetu su postojale i specijalne škole: Činovnička škola (Sabah mektebi), Učiteljska škola (Dar – ul – muallim), Pripravna vojna škola (Mektebi idadijje) i Popravilište (Islahana)
Mektebi
Osvajanje srednjevjekovne Bosne 1463. godine i dolazak Osmanlija na prostore Bosne i Hercegovine ostavio je traga u ekonomskoj, društvenoj i kulturnoj oblasti. Brojni namjesnici željeli su ostaviti trajna znamenja, pa se tako grade džamije, musafirhane, biblioteke, tekije, karavansaraji, imareti, hanovi, hamami, bezistani, te mnogi obrazovni objekti. Sve obrazovne ustanove (mektebi, muallimhane, medrese) u Bosanskom ejaletu (vilajetu) nastajale su i razvijale se pod utjecajem sistema obrazovanja u Osmanskom carstvu. Osmanski sistem obrazovanja bio je jedinstven na cijelom prostoru Osmanskog carstva, a takav sistem i sami su preuzeli iz islamskog kulturnog svijeta još prije osnivanja Osmanske države.
Prva i najstarija učilišta u islamu bile su džamije. Džamije ne samo da su bile mjesta za obavljanje pet dnevnih namaza nego su služile i kao mjesta gdje se održavala nastava, te kao sudnice i javna mjesta za rješavanje svih važnih pitanja državnog života. Postepeno je džamija gubila tu svoju ulogu i postala ustanova samo za vršenje vjerskih obreda.
Riječ mekteb (od arapske riječi “ketebe” – pisati) je opći naziv za početnu školu. Učitelj u ovim školama zvao se muallim. U početku su mektebi bili u sklopu džamije, a kasnije su građeni pokraj džamije, u sklopu jednog vakufa kao zadužbine pojedinca, jer nije bilo državnih škola. Po svojoj vanjskoj arhitekturi mektebi se ni po čemu nisu razlikovali od običnih, stambenih prizemnih kuća.
Prema odredbama vakufnama, ove škole nazivane su raznim imenima. Najtipičnija imena mekteba su: bejtu-l-ilm, bejtu-t-ta’lim, muallimhana, daru-t-ta’lim, mekteb. Bez obzira na upotrebu raznih izraza, škole se podudaraju ne samo u predmetima i funkciji nego i u značenjima upotrijebljenih izraza. Ovi izrazi ili konstrukcije izvedeni su od riječi: osoba, kuća, nauka, učiti i pisati. Primječuje se da riječi nisu uzete iz jednog, nego iz tri orijentalno-islamska jezika (arapskog, turskog i perzijskog), što nagovještava da će obrazovanje i kulturna nadgradnja imati obilježje arapsko-islamskih znanosti, a nikako tursko-arapskih ili pak perzijskih. U prvom periodu najčešći naziv bio je “bejtu-l-ilm” (kuća znanja), “bejtu-t-ta’lim” (kuća pouke), što će kasnije biti zamijenjeno nazivom “mekteb” ili “sibjan mekteb”.
Mektebi su od svih škola koje su postojale za vrijeme osmanske vladavine na našim prostorima bili najbrojniji. Njih je bilo u svim gradovima, manjim mjestima i većim selima Bosanskog ejaleta (vilajeta). U Bosni su poznati pod imenom sibijan mektebi. U njima, kao u početnim školama, stjecalo se početno vjersko obrazovanje. Večinom su podizani uz džamije.
Osnivanje mekteba nije teklo po planu, i njihov tačan broj teško je utvrditi. Ali kako je džamija bilo mnogo, i broj mekteba bio je velik. U periodu osmanske vladavine nad Bosnom i Hercegovinom ta cifra prelazila je hiljadu. Kao sastavni dio naselja bosansko – islamskog tipa, mektebi su na ovim prostorima građeni po uzoru na osmansko-islamsku arhitekturu s izraženim utjecajem lokalne arhitekture građenja. Mektebi su građeni u skladu s raspoloživim i ovom ambijentu prikladnim materijalima i tradicijom građenja.
Većina mekteba imala je jednu veću učionicu čija je unutrašnjost građena jednostavno, bez ikakvih dodatnih elemenata. Iako su jednoprostorni mektebi najbrojniji, građeni su i dvoprostorni i troprostorni mektebi. Jednoprostorni mektebi imali su samo jednu prostoriju, u koju se ulazilo direktno iz vanjskog prostora, što je otežavalo rad zimi, s obzirom na hladnoću. Ovi mektebi najčešće su građeni kao prizemne građevine, a susreću se i u gradovima i u selima. Dvoprostorni mektebi, pored glavne učionice, imali su i ulazni hodnik koji se često protežao duž cijele učionice i služio za prolaz, odvajanje učionice od vanjskog prostora radi buke i zbog hladnoće u zimskom periodu, te radi ostavljanja obuće. Mektebi ove vrste najfunkcionalniji su i bili su najbrojniji, a građeni su kao spratne i prizemne zgrade. Troprostorni mektebi sadržavali su, pored učionice i hodnik, jednu dodatnu prostoriju za učitelja, a građeni su kao prethodni, tj. kao prizemne i spratne građevine.
Budući da su mektebi fungirali kao početne škole u kojima su se stjecali osnovno školsko obrazovanje i odgoj, čitanje, pisanje, osnovi vjere i vjerskog odgoja, i u Osmanskom carstvu nastava se u njima odvijala u skladu s višestoljetnom tradicijom mektebske nastave u orijentalno-islamskom kulturnom svijetu. Nastavu u mektebu izvodio je muallim, koji je često bio i imam susjedne džamije, a on je imao svog zamjenika, halifu ili kalfu, koji je, također izvodio dio nastave i ponavljao gradivo s učenicima.
U mektebima se učilo arapsko pismo koje je s vremenom postalo pismo prilagođeno i osmanskom turskom jeziku, zatim osnovni propisi iz dogmatike, obredoslovlja, morala. Metode izvođenja u mektebima bile su uglavnom tradicionalne, s mnogo vježbi koje je nametala priroda nastave. Budući da nastava nije izvođena u posebnim odjeljenjima i razredima, nego kolektivno, svaki je učenik imao poseban individualni program, tzv. “sabah”, koji je savlađivao u skladu sa svojim individualnim sposobnostima i uloženim trudom. Time je bilo omogućeno da oni učenici koji su inteligentniji i vredniji brže savladaju nastavni plan i program uz istovremeno ponavljanje ranijeg gradiva slušajući drugu djecu u toku nastave. Učitelj (muallim) imao je pri tome posebnu ulogu i sam je kreirao način izvođenja nastave. Mekteba je bilo muških, ženskih i mješovitih, a rad je uglavnom bio usklađen s islamskim propisima i ekonomskim mogučnostima.
Sistem obrazovanja iz ranijih vremena zadržao se i u drugoj polovini 19. stoljeća. I dalje su najbrojnije škole kod muslimanskog stanovništva bili sibijan mektebi. Broj mekteba u 19. vijeku se uvečao, a sredstava za njihovo izdržavanje je nedostajalo. It tog razloga osnovani su, fondovi (mearif sanduk). Nastava koju je izvodio muallim (ili muallima) počivala je na verbalizmu. Učilo se napamet i bez razumjevanja. Djeca su se teško snalazila s tekstovima na turskom i arapskom jeziku. Osnove arapske pismenosti sve do 20. stoljeća u mektebima su se sticale uglavnom iz elifnica (sufara), sa arapskim alfabetom i odlomcima iz Kur'ana. Kao sredstvo obrazovanja u mektebima su nerjetko primjenjivane tjelesne kazne. Za manje prestupe kao sredstvo kažnjavanja korištena je obična drvena šipka, a za teže prestupe, koje bi uradila muška djeca, najčešće su korištene falake . Djeca su se kažnjavala zbog slabog učenja, nemara, neurednosti i drugih prestupa.
Postojala je namjera da se izvrši reforma sibijan mekteba. Krajem decembra 1868. godine list „Bosna“ je objavio apel Vilajetske vlade koji je pozivao na refomu sibijan mekteba. Po Zakonu o školama iz 1869. godine bilo je predviđeno da se u njima uvede red i zaposle sposobni učitelji, da se uvede obavezno pohađanje ovih škola, da se otvore i za nemuslimane, te da se u mektebe uvede latinica i čirilica i neki svjetovni predmeti. Bilo je još nekih dopuna ovog zakona: Talimat ili „Naputak“ kao popuna školskog zakona iz 1873. godine i Upustvo za uređenje ruždija i osnovnih škola iz 1874. godine
Vjerske vlasti su se protivile da mektebi postanu svjetovne ustanove, zbog toga su ove reforme ostale bez uspjeha. Tako da su mektebi i u drugoj polovini 19. vijeka ostali pristupačni samo muslimanskom stanovništvu.
Broj ovih mekteba 1873. godine iznosio je 825, i pohađalo ih je 34. 256 djece (24.606 muške i 9.650 ženske djece), godine 1874. u Bosanskom vilajetu je bilo 863 mekteba. . Godine 1876. broj mekteba je bio 917 sa 40.779 učenika. Broj mekteba u Sarajevu 1856. godine iznosio je 35 i bilo je 1223 učenika i 304. učenice.
Medrese
Uz mektebe i muallimhane podizale su se medrese i dershane, prve ustanove srednjeg i višeg obrazovanja. U Osmanskom carstvu medrese su se djelile na dvije grupe: spoljne (haridž) medrese u kojima su se držali pripremni kursevi iz arapskog jezika i općih predmeta i unutrašnje (dahil) medrese u kojima se sticalo više znanje. Ko je sagradio prvu medresu u Bosanskom ejaletu, kada i u kojem mjestu, teško je utvrditi. Poznato je da je prije Gazi Husrev-bega podignuta u Sarajevu medresa koju je sagradio Firuz-beg. On je u mahali, koja se službeno vodi pod imenom Hubjar-agina mahala, podigao medresu. Mahala u kojoj je izgrađena ta medresa prozvana je u narodu mahala Medresa. Spomenuta medresa već odavno je srušena i nestala. Gazi Hursrev – begova medresa je počela s radom 1537. godine. Ona je po svom programu i vremenu trajanja značila jedan mali univerzitet, sličan evropskim tog vremena. Oni koji bi završavali ovu medresu predstavljali su intelektualni i upravni sloj muslimanskog stanovništva.
Kao i ostale obrazovne ustanove, i medrese su podizane na inicijativu pojedinaca kao vakufski objekti. Na osnovu uvida u sačuvane deftere i vakufname iz ovog perioda vidi se da su prvi osnivači ovog tipa škola bili, uglavnom, državni velikodostojnici, sandžak-bezi, valije, njihove vojvode i drugi visoki državni funkcioneri. U pogledu arhitektonskih rješenja, medrese u Osmanskom carstvu nastavljaju tradiciju ranijih seldžučkih medresa s otvorenim dvorištem, ali i originalnim rješenjima zavisno od ambijenta u kojem su građene. Nastava u medresama Bosanskog ejaleta izvođena je na tradicionalni način, kao i u ostalim dijelovima Osmanskog carstva. Učenici u medresama nisu bili posebno raspoređeni po godištima ili u određene razrede, nego su radili u halkama (kružocima), što je omogućavalo brže i efikasnije obrazovanje talentiranim i vrednijim učenicima, te je uspjeh zavisio od vlastitog zalaganja. Iz halke u halku prelazilo se neposredno po savlađivanju određenog gradiva.
Nosilac obrazovnog procesa bio je muderris. Pri definisanju profila ličnosti nastavnog osoblja često su bivala zastupljena četiri bitna elementa:
– moralna ličnost;
– kvalifikacije i obrazovanje;
– metodičnost i pedagoška sposobnost i
– opis radnog mjesta (šta će se predavati).
Od profesora se tražilo da predaju: Tefsir (Egzegezu Kur’ana), Hadis (Tradiciju i život poslanika Muhameda a.s.), Ahkam (Šerijatsko pravo), Usul (Osnove šerijatskog prava), Kelam (Apologetiku), Me’ani i bejan (Poetiku i stilistiku), te ostalo što budu zahtijevali mjesto i obićaj.
Glavni metodi rada sa softama u medresama bili su: memoriranje (hifz), ponavljanje (i’ada), razumijevanje (diraja), diskusije (mudhakara) i prepisivanje bilješki (kitaba).
Broj podignutih medresa u Bosanskom ejaletu (vilajetu) za vrijeme osmanske uprave teško je utvrditi s obzirom da je značajan broj dokumenata izgubljen. Međutim, na osnovu raspoloživog materijala, može se konstatovati da je postojao imponzantan broj ovih ustanova, prema nekim procjenama, čak više od stotinu.
Ruždije
Pored mekteba i medresa, u kojima se dobijalo islamsko vjersko obrazovanje, u drugoj polovini 19. vijeka u Bosanskom vilajetu se otvaraju i prve svjetovne škole poznate pod imenom ruždije. Osim muslimanske djece, u ovim školama su se od 1867. godine mogla školovati i djeca drugih vjeroispovjesti, iako je broj ove djece bio mali. Po rangu su to bile niže srednje škole i nastava u njima je trajala četiri godine, a učenici su se osposobljavali za niža činovnička zvanja. Vrlo je važno pomenuti da je u ovim školama bilo zabranjeno fizičko kažnjavanje učenika.
Ruždije su bile državne škole, i o troškovima njihova izdržavanja brinula se vilajetska vlada. Uz islamsku vjeronauku u ovim školama se učila historija, geografija, geometrija i jezici (turski, persijski i arapski). Za ove predmete postojali su odgovarajući udžbenici, čiji je kvalitet za svjetovne predmete bio slab. Udžbenici su bili pisani na orjentalnim jezicima, pa je i to jedan od razloga što je u ove škole upisivan mali broj nemuslimanske djece. Ispiti na kraju školske godine, koja je trajala do juna, su bili svećanog karaktera i obavljani su u prisustvu vjerskih, vojnih i civilnih vlasti, bogatih i uglednih građana.
Ruždije su u odnosu na mektebe i medrese bile razvijeniji oblik škola. Program i unutrašnja organizacija škola bili su savremeniji. Iako su i ove škole imale dosta nedostataka, one su ipak odgovorile svome cilju. Među najpoznatijim ruždijama je sarajevska koju je lično osnovao Osman – paša. O izgledu, načinu rada i metodama u ruždiji podatke nam je pružio istaknuti bosanskohercegovački pisac Edhem Mulabdić , koji je bio učenik u maglajskoj ruždiji.
Osnivanje i početak rada sarajevske ruždije vezani su za ime Topal Osaman – paše. Sarajevska ruždija je najstarija škola takve vrste u Bosanskom vilajetu. S radom je počela godinu dana prije donošenja Zakona o školama. O radu ove ruždije podatke nam pruža i službeni list vilajetske vlade “Bosna” koji je izlazio u tom periodu. Škola je bila opremljena klupama, i ostalim potrebnim sredstvima za rad. Ruždija je imala četiri razreda, a ispiti su se polagali svečano. Iz dostupnih podataka, poznato je da je sarajevska ruždije pred okupaciju imala tri učitelja i 40 učenika. Ruždija je nastavila s radom i poslije okupacije.
Maglajska ruždija s radom je počela 1873. godine. Zgrada u kojoj je bila smještena imala je 5 – 6 soba, otprilike imala je 80 m2. Prvi učitelj je bio porjeklom Bosanac koji je bio na školama u Istanbulu. Mulabdić svjedoći da je narod podrugljivo gledao na ovu školu koju je nazivao “kasarna”, jer se mislilo da će se školovati vojnici u školi. Prekretnicu za školu je predstavljalo to što su neki ugledniji Maglajlije upisali svoju djecu u ovu školu, te je na taj način škola mogla početi s radom. Škola je bila opremljena klupama, tablom za pisanje i tablicom za množenje koja je bila obješena na vratima prostorije namjenjene za nastavu, a zvala se “kerat”. Kad je počela s radom škola je imala samo jedan razred, a kasnije su otvorena još dva. Od predmeta su se učili: vjeronauka, jezici (turski, arapski, perzijski), istorija Osmanskog carstva, geografija, račun, geometrija, etika, te pismeni radovi. Od nastavnih pomagala, pored udžbenika, učenici su imali tablice na kojima se računalo i pisalo. Nastava u ovoj školi je počinjala rano ujutro, i trajala otprilike do 11 sati. Prvi učenici iz ove ruždije izašli su 1876. godine i odmah su dobili posao kao sudski službenici. Slično su izgledale i ostale ruždije u Bosanskom vilajetu.
Za nastavne predmete su se koristili odgovarajući udžbenici. Učiteljski kadar u ruždijama je bio uglavnom domaći, a bilo je i stranaca. Prema salnami za 1867/1868 godinu broj učitelja u ruždijama bio je 17, dok ih je 23 bilo po podacima koja nam pruža salnama za 1871/1872. godinu. Otvaranjem ruždija broj nastavničkog kadra u Bosanskom vilajetu se povečavao. Po Zakonu o školama is 1869. godine učiteljima u ruždijama su bile predviđene plate o kojima se brinula vilajetska vlada. Ipak plate nisu bile iste u svim ruždijama. U nekim mjestima plata za učitelje iznosila je 200, dok je u drugim bila do 700 groša.
Ruždije je završavao mali broj učenika, koji su poslije završetka bili namješteni u sudove ili na druge činovničke pozicije. Neki su dalje školovanje nastavljali u Istanbulu, iako je broj tih učenika veoma mali.
Pretpostavlja se da je prije okupacije od strane Austrougarske 1878. godine u Bosni i Hercegovini bilo više od 30 ruždija. Ipak tačan broj ruždija, zbog nedostatka podataka, teško je utvrditi. Statističke podatke o broju ruždija pružaju nam salname vilajetske vlade. U salnama za period od 1873. do 1877. godine pominje se po jedna ruždija u 16 kadiluka . Salname od 1873. do 1875. pružaju nam podatke o 4 kadiluka sa po jednom ruždijom. U salnamama za 1873.-1876. godine pominju se ruždije u dva kadiluka. U Maglajskom jedna, i u Gradačačkom kadiluku dvije ruždije. Dok salname za 1874. – 1876. i 1876. – 1877. godine pominju dvije ruždije u dva kadiluka: Visočkom i Zvorničkom. Tako da ukupan broj ruždija po salnamama iznosi 25.
Pripremili: Adem Mehmedović i Nezir Karić
(NKP kalesijski.com/ Horion Bosna)
— Sve tekstove Horiona možete pogledati na sljedeći način (pogledajte fotografiju)
